Sądowe ustalenie ojcostwa i roszczenia z tym związane – w jaki sposób tego dokonać i na co należy zwrócić uwagę?

Konieczność ustalenia ojcostwa wobec dziecka zachodzi w sytuacji, kiedy rodzice tego dziecka nie pozostają w związku małżeńskim w momencie jego urodzenia, a więc wówczas, gdy nie istnieje domniemanie (czyli inaczej mówiąc hipotetyczne, mające oparcie w przepisach prawa założenie), iż ojcem dziecka, jest mąż matki tego dziecka. Zgodnie z obowiązującymi przepisami wspominanego we wcześniejszych wpisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zwanego dalej „k.r.o” – przytoczone domniemanie ojcostwa męża matki dziecka obejmuje również sytuację, w której do ustania małżeństwa lub jego unieważnienia doszło nie później niż przed upływem trzystu dni od urodzenia dziecka (art. 62 § 1 k.r.o.). Ustalenia ojcostwa generalnie można dokonać dwojako: albo poprzez uznanie dziecka przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, sądem opiekuńczym (wydziałem rodzinnym), polskim konsulem (za granicą) notariuszem lub urzędnikiem (wójtem, burmistrzem, prezydentem miasta itp.) w drodze złożonego przez mężczyznę, od którego dziecko pochodzi oświadczenia albo poprzez sądowe ustalenie ojcostwa na podstawie wydanego orzeczenia sądu. Obowiązujące prawo dopuszcza także dodatkową, niejako trzecią opcję uznania dziecka, jednakże jej specyfika odnosi się do sytuacji, gdy uznanie ojcostwa odbywa się przy zastosowaniu procedury medycznie wspomaganej prokreacjizob. art. 751 § 1-4 k.r.o.

WSZCZĘCIE I PRZEBIEG POSTĘPOWANIA

Do uzyskania orzeczenia sądu ustalającego ojcostwo danego mężczyzny niezbędne jest złożenie pisma procesowego stanowiącego w tym przypadku pozew (można go w tej sprawie złożyć jedynie w formie pisemnej) do sądu rejonowego wydziału rodzinnego właściwego ze względu na miejsce zamieszkania pozwanego/-ych lub według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej czyli powoda/-ów. Decyzję w tym zakresie podejmuje ten, kto w sprawie taki pozew pragnie skierować czyli powód/-owie. Podmiotami uprawnionymi do złożenia takiego powództwa są: dziecko, matka dziecka, domniemany ojciec dziecka i prokurator (gdy wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu społecznego, a więc w sytuacjach szczególnych). Przez domniemanego ojca należy rozumieć  mężczyznę, który obcował z matką dziecka nie dawniej niż w trzechsetnym, a nie później niż w sto osiemdziesiątym pierwszym dniu przed urodzeniem dziecka albo tego, kto był dawcą komórki rozrodczej w przypadku dziecka urodzonego w wyniku dawstwa partnerskiego w procedurze medycznie wspomaganej prokreacji. Należy zwrócić uwagę, iż powyższe domniemanie można obalić, jeżeli na podstawie innych, zgromadzonych w toku postępowania okoliczności (materiału dowodowego) wynika, że matka dziecka w przytoczonym okresie obcowała fizycznie z innym mężczyzną, w związku z czym jego ojcostwo jest bardziej prawdopodobne (zob. art. 85 § 1 i 2 k.r.o.).

Istotnego wskazania wymaga, że jeśli powodem jest domniemany ojciec dziecka to winien on wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa przeciwko dziecku i matce, a gdy matka nie żyje tylko przeciwko dziecku (w miejsce nieżyjącego dziecka sąd ustanawia wtedy kuratora). Z kolei dziecko albo matka powinni prawidłowo wytoczyć tożsame powództwo przeciwko domniemanemu ojcu, a gdy ten nie żyje to wówczas przeciwko kuratorowi ustanowionemu przez sąd opiekuńczy. (zob. art. 84 § 1-3 k.r.o.) Zaznaczyć trzeba, że zarówno matka, jak i domniemany ojciec nie mogą wytoczyć powództwa o ustalenie ojcostwa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności lub po śmierci dziecka (podobnie niemożliwe jest uznanie dziecka po ukończeniu przez niego 18-stego roku życia). Stwierdzenia zatem wymaga, że wytoczenie powództwa o ustalenie ojcostwa – w przeciwieństwie do powództwa o zaprzeczenie ojcostwa, czyli sytuacji, kiedy wskazany jako ojciec mężczyzna, twierdzi, że nie jest ojcem danego dziecka – nie jest obwarowane żadnym terminem, za wyjątkiem wystąpienia w/w zdarzeń tj. osiągnięcia przez dziecko pełnoletności lub śmierci dziecka. Relewantne znaczenie ma również fakt, że strona dochodząca ustalenia ojcostwa (czyli powód/-odowie), zgodnie z treścią art. 96 ust. 1 pkt 1 Ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z dnia 28 lipca 2005 roku (tj. Dz. U. z 2019 r., poz. 785) – ostatnio znowelizowanej i zwiększającej opłaty sądowe – nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych, również gdy dochodzi dalszych roszczeń z tą sprawą związanych. Wyjątkiem od tej reguły jest sytuacja, kiedy dochodzone powództwo o ustalenie ojcostwa zostanie uznane za bezzasadne – wówczas sąd może obciążyć stronę powodową kosztami prowadzonego postępowania, w tym kosztami często niezbędnego w tego typu sprawach dowodu z badań DNA, które nie są najniższe. Jest to jednak swobodne uznanie sądu rozpoznającego sprawę, który przy całokształcie istniejących w sprawie okoliczności może nie obciążyć powoda/ów tymi kosztami
w ogóle lub w pewnej części.

ROSZCZENIA POKREWNE Z USTALENIEM OJCOSTWA

Formułując żądanie w złożonym pozwie o ustalenie ojcostwa należy jednoznacznie wskazać, że wnosi się o ustalenie, że dany pozwany (trzeba bliżej określić tę osobę podając jego dane takie jak imię, nazwisko, datę i miejsce urodzenia, ewentualnie PESEL) jest ojcem danego dziecka (dane podobne jak w przypadku pozwanego), ponieważ w przypadku braku takiego wskazania, sąd nie rozpatrzy złożonego pozwu. Niemniej – prócz przytoczonego, niezbędnego określenia żądania – w postępowaniu o sądowe ustalenie ojcostwa można dochodzić dalszych roszczeń takich jak:

  • zasądzenie od pozwanego (ojca) alimentów na rzecz małoletniego dziecka;
  • pokrycie wydatków poniesionych przez matkę dziecka w związku z ciążą
    i porodem oraz kosztów trzymiesięcznego utrzymania matki w okresie połogu
    (z ważnych powodów matka dziecka może dochodzić udziału ojca w kosztach swojego utrzymania przez czas dłuższy niż trzy miesiące);
  • pokrycie innych wydatków matki dziecka lub szczególnych strat majątkowych;
  • nadanie dziecku nazwiska ojca (w przypadku ukończenia przez dziecko 13 roku życia, konieczna do nadania nazwiska ojca jest zgoda małoletniego);
  • orzeczenie, że pozwanemu (ojcu) nie będzie przysługiwała władza rodzicielska nad dzieckiem (należy precyzyjnie określić przyczyny uzasadniające, że ojciec nie może jej sprawować);
  • zabezpieczenie powództwa o ustalenie ojcostwa;
  • nadanie wyrokowi w części zasądzającej alimenty rygoru natychmiastowej wykonalności;
  • zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda/-odów kosztów procesu.

Nie ulega wątpliwości, iż okoliczności uzasadniające wystąpienie z powództwem o sądowe ustalenie ojcostwa należy właściwe udowodnić wykorzystując do tego przykładowo zeznania świadków, posiadane dokumenty, przytoczone wyżej domniemania, czy wreszcie dowód z badań DNA, który – jak podkreślałem – często bywa w tych sprawach nieodzowny. Ustalenie ojcostwa bowiem – prócz szeregu pozytywnych elementów z tym związanych, w tym także uzyskania pewności co do faktu bycia ojcem, któremu przysługują określone prawa – wiąże się również z konsekwencjami w postaci sprostania wielu obowiązkom jako rodzic, w tym przede wszystkim obowiązkowi utrzymania dziecka, a to z kolei pociąga za sobą niezbędność ponoszenia odpowiednich, comiesięcznych kosztów. Te wszystkie aspekty z pewnością potrafi przybliżyć i wyjaśnić adwokat posiadający wiedzę oraz doświadczenie w prowadzeniu takich spraw. Skorzystanie z jego usług nie tylko pozwoli na profesjonalne i kompleksowe przygotowanie solidnego pozwu, ale również zapewni osobie, która o taką pomoc się zwróci spokój i pewność podejmowanych działań, w tym wybraniu adekwatnych do okoliczności danej sprawy wniosków.

Adwokat Przemysław Jarząbek
697-027-606
przemyslaw.jarzabek@adwokatura.pl

Obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka – kiedy i w jaki sposób można żądać jego uchylenia?

Zgodnie z polskim prawem rodzinnym (tj. ustawą z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tj. Dz.U. z 2017 r. poz. 682 z późn. zm., zwanej dalej „k.r.o.”) rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania (art. 133 § 1 k.r.o.). Poza powyższym wypadkiem uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku (art. 133 § 2 k.r.o.).

Z powyższego wynika, że obowiązek alimentacyjny rodziców po osiągnięciu przez dziecko pełnoletniości, nie jest już tak bezwzględny, jak ma to miejsce wobec małoletnich dzieci. Wyjaśnić jednak stanowczo należy, iż – wbrew powszechnie panującemu przekonaniu – w obowiązującym stanie prawnym nie ma jednoznacznie określonej górnej granicy wieku dziecka, której osiągnięcie automatycznie zwalniałoby rodzica z przekazywania na jego rzecz alimentów (czyli z założenia stałej, comiesięcznej kwoty na jego usprawiedliwione potrzeby). Oznacza to, że w każdym, konkretnym przypadku konieczne jest badanie, czy dziecko w danym momencie posiada takie możliwości, że jest w stanie samodzielnie pozyskać środki na swoje utrzymanie lub też, że posiada taki majątek, który mu na to pozwala. Badanie tych okoliczności odbywa się w ramach postępowania sądowego o ustalenie nieistnienia obowiązku alimentacyjnego (inaczej ustalenie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego lub potocznie uchylenie obowiązku alimentacyjnego), które jest procesem, a więc wymaga przygotowania i złożenia właściwego powództwa przez osobę zainteresowaną (czyli przeważnie rodzica). Postępowanie to polega przede wszystkim na ustaleniu, czy w okolicznościach danej sprawy, uprawniony do alimentów (tj. dziecko) kontynuuje dalej naukę czy być może posiada już zawód, doświadczenie bądź kwalifikacje pozwalające mu na podjęcie zatrudnienia, które to umożliwi mu samodzielne utrzymanie. Ważne jest też to czy uprawniony  do alimentów jest też osobą ogólnie zdrową tzn. czy nie cierpi na chorobę bądź inne upośledzenia czy dysfunkcje, które to obiektywnie pozbawiają go możności niezależnego utrzymania.

Istotne znaczenie w kontekście niniejszego tematu ma treść § 3 wspomnianego art. 133 k.r.o., a mianowicie, że rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się. Jak wynika z treści tego przepisu, wskazane pojęcia kodeksowe w postaci „nadmiernego uszczerbku” czy „braku starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania” są pojęciami zdecydowanie ocennymi, wobec czego również i te elementy wymagają każdorazowego odniesienia do konkretnych okoliczności danej sytuacji.

Niemniej jednak należy zwrócić uwagę, że w polskim prawie rodzinnym istnieje wyraźna potrzeba osłabienia obowiązku alimentacyjnego rodziców względem dziecka pełnoletniego, ponieważ rodzice – nie mając wpływu na postawę życiową dziecka – nie powinni być obciążeni zbyt długo obowiązkiem alimentacyjnym, z uszczerbkiem dla swojego utrzymania. Ponadto, sytuacja w której pełnoletnie dziecko mając możliwość żądania alimentów od swoich rodziców „usprawiedliwia” naganną postawę dziecka, polegającą na braku przez nie własnych starań o swój rozwój i uzyskanie samodzielności, tworzy w konsekwencji złe wzorce zachowania oraz jest etycznie nieusprawiedliwione. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego: „przy orzekaniu o obowiązku alimentacyjnym rodziców wobec dzieci, które osiągnęły pełnoletność, brać należy także pod uwagę, czy wykazują one chęć dalszej nauki oraz czy ich osobiste zdolności i cechy charakteru pozwalają na rzeczywiste kontynuowanie przez nie nauki” (zob. wyrok z 14 listopada 1997 roku, III CKN 257/97, OSNC 1998, Nr 4, poz. 70). Wskazać zatem trzeba, że nawet dziecko, które w dalszym ciągu kontynuuje naukę (czy to w ramach studiów czy po ukończeniu szkoły zasadniczej lub średniej) powinno zdawać sobie sprawę z sytuacji materialnej swoich rodziców i nie obciążać ich ponad miarę koniecznością ponoszenia przez nich kosztów swojej edukacji oraz utrzymania.

Co więcej, o wygaśnięciu obowiązku alimentacyjnego rodziców względem ich dziecka decyduje kryterium osiągnięcia przez nie „zdolności do samodzielnego utrzymania się”, a spełnienie tego kryterium zależy z kolei od okoliczności faktycznych danej sprawy. Należy podkreślić, że co do zasady dziecko osiąga wspomnianą zdolność do samodzielnego zaspokojenia swoich potrzeb dopiero wtedy, gdy ukończy naukę i otrzyma należyte przygotowanie do pracy – przy czym bez znaczenia jest to, czy naukę pobiera w trybie dziennym czy zaocznym, o ile nie pracuje (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 15 lipca 2015 roku, I ACa 205/15). Z kolei przez odnoszący się do rodziców „nadmierny uszczerbek” należy rozumieć stan, w którym rodzice nie osiągają żadnych dochodów lub nie posiadają żadnego majątku, czy też dochody te są niewielkie, a posiadany majątek niewystarczający, co z kolei powoduje, że nie mogą zabezpieczyć swoich potrzeb życiowych, choćby w minimalnym zakresie. Taka sytuacja może sprawić, że przekazywanie przez rodziców alimentów na rzecz dziecka (dzieci) będzie dla nich na tyle uciążliwe, że w rezultacie stanowić może realne zagrożenie dla ich codziennej egzystencji.

Reasumując, w postępowaniu sądowym mającym na celu uchylenie ustalonego obowiązku alimentacyjnego nieodzowne jest każdorazowe zbadanie sytuacji życiowej i majątkowej, zarówno zobowiązanego (najczęściej rodzica czy rodziców), jak i uprawnionego (najczęściej dziecka czy dzieci). Badanie to z kolei polega na przeprowadzeniu postępowania dowodowego w postaci przedstawienia odpowiednich dokumentów bądź też, w razie zaistnienia takiej konieczności, przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków czy zwrócenia się do stosownych instytucji. Rozważając więc ewentualność wystąpienia na wskazaną drogę sądową, należy się do tego nie tylko właściwie przygotować, ale często także wyposażyć się w dodatkowe pokłady cierpliwości – oczywiście nie wykluczając możliwości sprawnego zakończenia takiej sprawy.

Adwokat Przemysław Jarząbek

697-027-606

Rozwód – kiedy jest możliwy? Co napisać w pozwie?

Decyzja o rozwodzie jest niewątpliwie decyzją z kategorii tych niezwykle trudnych i ważnych, dlatego zanim ją podejmiesz musisz koniecznie zastanowić się nad tym, czy w twojej sytuacji zachodzą okoliczności pozwalające na orzeczenie przez sąd rozwodu, a jednocześnie czy brak jest okoliczności wykluczających możliwość jego orzeczenia. Okoliczności takie nazywamy odpowiednio pozytywnymi i negatywnymi przesłankami rozwodu.


Pozytywne przesłanki orzeczenia rozwodu

Kodeks rodzinny i opiekuńczy wyjaśnia, że każdy z małżonków może żądać, aby sąd rozwiązał jego małżeństwo przez rozwód, ale tylko wtedy jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia.

Zupełny rozkład pożycia w praktyce przejawia się tym, że między małżonkami ustały więzi natury uczuciowej (duchowej), fizycznej (cielesnej) oraz gospodarczej (finansowej). Jeżeli stwierdzimy zatem, że w naszym pożyciu małżeńskim wszystkie z wymienionych więzi faktycznie zanikły, to wówczas można powiedzieć, że nastąpił jego zupełny rozkład.

Trwałość rozkładu pożycia oznacza natomiast, jak podpowiada praktyka sądowa, że stan zupełnego jego rozkładu tj. braku wszystkich trzech omówionych więzi, istnieje co najmniej od 6 miesięcy i nie ma przy tym szans i perspektyw na uratowanie związku w przyszłości.


Negatywne przesłanki orzeczenia rozwodu

Brak możliwości do orzeczenia rozwodu zachodzi w przypadku wystąpienia przynajmniej jednej z negatywnych przesłanek rozwodowych, do których zaliczamy następujące sytuacje:

  • z żądaniem rozwodu wystąpił małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia,

  • orzeczenie rozwodu jest sprzeczne z dobrem wspólnych małoletnich dzieci,

  • gdy w okolicznościach sprawy uznać należy, że orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.


Pozew, postępowanie sądowe i przeprowadzone w jego ramach postępowanie dowodowe

Rozwód następuje w drodze orzeczenia sądowego – wyroku, zatem, aby uzyskać rozwód koniecznym jest przeprowadzenie postępowania sądowego dla wykazania istnienia pozytywnych i braku negatywnych przesłanek jego orzeczenia. W celu wszczęcia takiego postępowania należy przygotować stosowne pismo procesowe, które nazywamy pozwem rozwodowym. Jest to pismo inicjujące postępowanie, w którym należy precyzyjnie wskazać nasze żądania, wnioski dowodowe oraz przedstawić i uzasadnić okoliczności przemawiające za uznaniem tego, że nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego, a przy tym, że nie zachodzi żadna ze wskazanych wyżej przesłanek negatywnych.

Przedmiotem postępowania rozwodowego zawsze jest ustalenie, który z małżonków ponosi winę w rozkładzie pożycia. Jest to niezwykle istotne rozstrzygnięcie, bowiem od niego zależeć będzie kształt obowiązku alimentacyjnego między rozwiedzionymi małżonkami. Zasygnalizowania w tym miejscu wymaga, że w toku postępowania rozwodowego istnieje możliwość zgłaszania roszczeń alimentacyjnych jednego małżonka względem drugiego i to jeszcze przed orzeczeniem rozwodu tj. niejako na wypadek jego orzeczenia.

Sąd w toku postępowania rozwodowego przeprowadzi stosowne postępowanie dowodowe w którym będzie miał możliwość zapoznania się z przedłożonymi przez nas dokumentami, przesłuchania zawnioskowanych przez strony świadków, czy też, jeżeli uzna to za konieczne, przeprowadzenia dowodu z opinii biegłych – na tej podstawie sąd rozstrzygać będzie w przedmiocie wspomnianego zawinienia małżonków, ale również co do władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi stron oraz co do zasady o kontaktach rodziców z dziećmi. Z tych względów niezwykle ważnym jest by w pozwie zawrzeć wszelkie wnioski dowodowe na poparcie naszych twierdzeń i racji. W wyroku rozwodowym sąd ukształtuje ponadto obowiązek alimentacyjny rodziców względem ich wspólnych dzieci, przede wszystkim poprzez wskazanie wysokości alimentów i rodzica zobowiązanego do ich łożenia. Jeżeli strony mieszkają razem sąd może orzekać również o sposobie korzystania przez rozwiedzionych małżonków z mieszkania na czas wspólnego ich w nim zamieszkania, chyba, że małżonkowie zgodnie wniosą o pominięcie rozstrzygnięcia w tym zakresie.


Szybkie i sprawne postępowanie

Na szybki i sprawny przebieg postępowania rozwodowego niewątpliwie będą mieć wpływ takie czynniki jak stopień skonfliktowania stron czy też rozbieżność (zgodność) ich stanowisk. Możliwe są również mediacje przy udziale bezstronnego mediatora często pozwalające na uzgodnienie warunków rozwodu i osiągnięcie porozumienia satysfakcjonującego obie strony. Warunkiem koniecznym dla sprawnego i szybkiego przebiegu postępowania rozwodowego jest jasna i precyzyjna treść pozwu, z której wynikać będzie nasze stanowisko, żądania i wnioski – najprościej rzecz ujmując – czego i na jakiej podstawie się domagamy. Pozew rozwodowy winien być wynikiem dogłębnego przeanalizowania sytuacji, w której się znajdujemy, winien on wyrażać wszelkie przysługujące nam i dla nas korzystne wnioski oraz żądania, a przede wszystkim winien stanowić początek dobrze zaplanowanej i przemyślanej strategi działania, tak jak dobrze zaplanowaną i przemyślaną winna być sama decyzja o rozwodzie.